1 ) مقدمه

        اواخر مردادماه سال 1388 يک قطعه ماهي توسط يکي از صيادان محلي بندر دير توسط تور دستي پرتابي ( ماش يا ماشک )  صيد گرديده که طبق منابع موجود، نمونه متعلق به گونه Acanthurus sohal  از خانواده Acanthuridae ( جراح ماهيان و تک‌شاخ ماهيان ) شناسايي گرديده و بعنوان اولين گزارش و صيد از آبهاي ايراني خليج فارس مي‌باشد.

        در ذيل به خصوصيات و ويژگيهاي کلي اين گروه از ماهيان و سپس گونه صيد شده پرداخته مي‌شود.

2 ) رده‌بندي و گونه شناسي ( Taxonomy )

Domain: Eukaryota (Whittaker & Margulis, 1978)  -  eukaryotes

  Kingdom: Animalia (Linnaeus, 1758)  - animals

    Subkingdom: Bilateria (Hatschek, 1888; Cavalier-Smith, 1983)  - 

    Branch: Deuterostomia  (Grobben, 1908)

      Infrakingdom: Chordonia  (Haeckel, 1874) Cavalier-Smith, 1998

        Phylum: Chordata (Bateson, 1885) – Chordates

           Subphylum: Vertebrata (Cuvier, 1812) – Vertebrates

             Infraphylum: Gnathostomata   -   Jawed Vertebrates

               Superclass: Osteichthyes (Huxley, 1880) - Bony Fishes

                 Class: Actinopterygii (Huxley, 1880) - Ray-Finned Fishes

                    Subclass: Actinopterygii   -  Ray-Finned Fishes

                      Infraclass: Actinopteri

                        Cohort: Clupeocephala

                           Superorder: Acanthopterygii

                              Order: Perciformes

                                  Suborder: Acanthuroidei

                                     Family: Acanthuridae   - Surgeonfishes and Unicornfishes

                                        Genus: Acanthurus  (Valenciennes, 1835)

                                            Specific name: sohal - (Forsskål, 1775)

                                              Scientific name: - Acanthurus sohal (Forsskal, 1775)

3) مورفولوژي و زيست شناسي :

باله پشتي و مخرجي پيوسته و بدون فرورفتگي دارند. باله پشتي واجد 4 تا 9 خار سخت و 19 تا 33 شعاع نرم، باله مخرجي 3 شعاع سخت و 18 تا 28 شعاع نرم، باله شکمي 1 شعاع سخت و 3 تا 5 شعاع نرم. فلس‌ها خيلي ريز و شانه‌اي مي‌باشند. دهان کوچک و انتهايي، دندانها در يک رديف، روي آرواره‌ها، دندانه‌دار، قاشقي بوده و يا قلمي و ظريف‌اند. سقف و کف دهان دندان ندارد. اندامي شبيه به چاقوي غلاف شونده يا تيغ در محل ساقه دمي دارند که به همين خاطر به آنها جرّاح ماهي ( Surgeonfish ) مي‌گويند (Acanthus به يوناني يعني " تيغ " ).  Smith and Heeinstra 1986.

بدن آنها از طرفين عميقاً فشرده بوده، کيسه شناي نسبتاً بزرگ دارند. محفظه آبششي کوچک داشته و بسيار چابک و پر تحرک‌اند. رنگ بدن بسيار جذاب و متنوع بوده که از محيط زندگي تأثيرپذير است. بدين لحاظ از آنها بطور گسترده در آکواريم‌هاي دريايي استفاده مي‌گردد. از نظر تغذيه‌اي گياه‌خوارند و بيشتر از جلبک و مرجان تغذيه مي‌کنند. بعضي از اعضاي خانواده Acanthuridae زئوپلانکتون خوارند.

4 ) برخي مشخصات ريخت شناسي گونه A. sohal طبق کتاب Costal fishes of Oman :

- باله پشتي :  9 شعاع سخت،  31-30 شعاع نرم

- باله مخرجي : 3 شعاع سخت،  29-28 شعاع نرم

- باله سينه‌اي : 17 شعاع نرم

- ضخامت بدن : 2/2-2 سانتيمتر در طول استاندارد

- نوارهاي سياه رنگ که بطور طولي در ناحيه سينه‌اي قرار دارند.

- لکه يا خال نارجي – زرد در ناحيه سينه‌اي.

- باله‌هاي پشتي، مخرجي و شکمي و دم داراي حاشيه آبي‌رنگ

- تيغه غلاف شونده در ناحيه دمي که گزارش شده سمي و زهرآلود است (John E. Randall, 1983).

در منابع موجود رنگ عمومي بدن در گونه A. sohal خاکستري روشن با 15 نوار راه راه در طرفين بدن و زير خط جانبي ذکر گرديده است. همچنين حاشيه بيروني باله‌هاي پشتي، شکمي و مخرجي و دمي با نوار آبي‌رنگي تزئين شده است ( Fao 1983 ).

1-4 ) گستره طبيعي ( Natural range )

كاملاً دريايي اند. در تمام درياهاي گرمسيري يافت مي شوند. آبهاي كم عمق را ترجيح مي دهند اگر چه بعضي ها تا عمق 100 متري دريا نيز نفوذ دارند. بعضي گونه ها فقط اختصاص به ناحيه گرمسيري خاصي دارند و در مناطق ديگر بندرت خيلي كم ديده شده اند (مانند Acanthurus shoal كه اختصاص به درياي سرخ دارد). اساساً ماهي هاي پلاژيك صخره اي مي باشند، اگر چه بعضي گونه ها در جزاير اقيانوسي و سواحل اقيانوس نيز گسترش دارند.

گونه A. sohal در كشورهاي جيبوتي ، مصر ، اريتره ، اردن ، عمان ، عربستان سعودي ، سومالي ، سودان ، تايوان و يمن ديده شده است .

در کتاب Coastal fishes of Oman منطقه پراکنش اين گونه را درياي سرخ تا خليج فارس ذکر کرده است.

2 - 4) اندازه

اگر چه بعضي از دكتر ماهيان در اقيانوس باز به دو فوت (60 سانتيمتر) مي رسند، گونه A. sohal به حداكثر طول 30 سانتيمتر مي رسد.

3 - 4) زيستگاه طبيعي

اين ماهيان نزديك جزاير مرجاني و محيط هاي سنگي و صخره اي زندگي مي كنند.

5 ) اطلاعات زيست سنجي نمونه صيد شده

 

6 ) اطلاعات صيد نمونه

7 ) منابع

1 - ‌www.fishbase.com

2 -  www.Biolib.cz

3 -  www.zipcodezoo.com

4 - www.Cbif.gc.ca  

5 – John E. Randall, 1983 ; Coastal Fishes of Oman, IMMEL Publishing, London.

6 – Smith, M. M & P. C. Heeinstra, 1986; Smith Sea Fishes, Grahamstown South Africa.

7- FAO SPECIES IDENTIFICATION SHEETS, 1983 VOLUME I

8 ) تشکر و قدرداني

بدينوسيله از آقايان يوسفي رئيس شيلات بندر دير و ناخدا حيدر ماندني بخاطر در اختيار نهادن نمونه تشکر و قدرداني مي‌گردد.